Trung Quốc và “ngoại giao vết dầu loang”

Nếu như sau 11/9/2001, Mỹ sử dụng cuộc chiến chống khủng bố như là con bài để có được sự hiện diện hợp pháp tại Trung Á, khu vực ảnh hưởng truyền thống của Nga, Đông Nam Á và Trung Đông… thì ngoại giao năng lượng cũng đang giúp Trung Quốc làm điều tương tự.

Gần đây, dư luận nhắc nhiều đến ngoại giao năng lượng của Trung Quốc. Vậy bản chất của chính sách ngoại giao năng lượng của Trung Quốc là gì? Ngoại giao năng lượng có đơn thuần chỉ phục vụ cho mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng, phát triển kinh tế?

Cơn khát dầu mỏ. Ảnh NYT

Khát dầu mỏ

Ngoại giao năng lượng là một hướng chính sách đối ngoại mới của Trung Quốc, được thúc đẩy với thế hệ lãnh đạo thứ tư, đứng đầu là Chủ tịch nước Trung Quốc Hồ Cẩm Đào. Chính sách này nảy sinh từ nhu cầu nội tại của phát triển và đồng thời là bước chuyển lớn về chiến lược của Trung Quốc.

Cách đây hơn 20 năm, Trung Quốc từng là nước xuất khẩu dầu lửa lớn nhất của Đông Á. Trong chiến tranh Lạnh, nước này thậm chí còn bán dầu cho các đồng minh với giá hữu nghị, hầu như cho không. Sau những thập kỉ cải cách mở cửa, nền kinh tế Trung Quốc vươn mình lớn mạnh và gắn với nó là sự xuất hiện vấn đề nan giải: năng lượng.

Năm 1993, lần đầu tiên Trung Quốc từ nước xuất khẩu trở thành nước nhập khẩu dầu mỏ. Từ 2003, Trung Quốc đã vượt qua Nhật Bản trở thành nước nhập khẩu dầu lớn thứ 2 thế giới sau Mỹ. Đến nay, Trung Quốc đã vượt Mỹ về lượng dầu nhập khẩu hàng năm. Chỉ riêng Trung Quốc đã chiếm tới 1/3 lượng gia tăng nhu cầu dầu lửa hàng năm trên thế giới.

Trong khi đó, theo phân tích của Tổ chức năng lượng quốc tế, nếu giá dầu mỏ tăng 10 USD thì tăng trưởng kinh tế của thế giới giảm xuống 0,5%, trong đó Trung Quốc giảm 0,8%, Mỹ giảm 0,3%, châu Âu giảm 0,5% và Nhật Bản giảm 0,4%.Để đạt mục tiêu tăng trưởng GDP vào năm 2020, lượng dầu mỏ tối thiểu mà Trung Quốc cần là 450 triệu tấn/ năm, và mức tối đa là 610 triệu tấn/ năm trong khi dự đoán sản lượng dầu mỏ sản xuất trong nước chỉ đạt từ 180 – 200 triệu tấn. Điều này có nghĩa sự phụ thuộc vào nguồn cung cấp dầu mỏ nước ngoài chí ít cũng tới trên 55%.

Tạp chí Quan sát Quốc tế của Trung Quốc năm 2008 còn trích lời Viện sĩ Viện hàn lâm khoa học Trung Quốc Nghiêm Lục Quang, đến năm 2050 Trung Quốc sẽ dùng tới trên 800 triệu tấn dầu, do hạn chế về tài nguyên và khả năng sản xuất, sản lượng dầu trong nước sẽ ổn định ở khoảng 200 triệu tấn/năm, phải phụ thuộc vào nhập khẩu 75%.

Theo tính toán của các chuyên gia quốc tế, khi một nước một năm phải nhập khẩu trên 100 triệu tấn dầu lửa, thì nước đó đã đối mặt với nguy cơ an ninh quốc gia, phải áp dụng các biện pháp ngoại giao, kinh tế, thậm chí cả quân sự để đảm bảo an ninh năng lượng. Vì thế, chủ động nguồn cung dầu mỏ đã trở thành đòi hỏi bức thiết của nước này.

Theo phân tích của Đơn Vệ Quốc, Chủ nhiệm Phòng Nghiên cứu giá  dầu, Trung tâm Nghiên cứu kinh tế dầu Trung Quốc, giá dầu trên thế giới biến động liên tục, gây tổn thương nhất định đối với nền kinh tế Trung Quốc là thực tế không còn phải tranh cãi. Nhưng sự tổn thương này không phải hoàn toàn tiêu cực.

Cụ thể, áp lực giá dầu khiến lãnh đạo cấp cao Trung Quốc thay đổi phương thức ngoại giao, tích cực triển khai ngoại giao năng lượng đa phương trên cơ sở lợi ích cụ thể của Trung Quốc ở từng quốc gia, khu vực khác nhau.

Ngoại giao vết dầu loang

Cho rằng “lấy tiết kiệm năng lượng và năng lượng thay thế là chính, đi ra bên ngoài chỉ là hỗ trợ”, thế nhưng, Bắc Kinh đã có hàng hoạt động thái mới trong chiến lược ngoại giao năng lượng.

Chủ tịch Trung Quốc Hồ Cẩm Đào từng nhấn mạnh trong một Hội nghị trung ương của nước này: “tiêu thụ năng lượng cao đã làm cho khả năng chống đỡ năng lượng trong tăng trưởng kinh tế của Trung Quốc ngày càng gay gắt… Để đảm bảo an toàn cho cung cấp năng lượng quốc gia, trong hoạt động đối ngoại, Bộ Ngoại giao phải coi ngoại giao năng lượng là một trong những nhiệm vụ chính trị quan trọng phải hoàn thành”.

Tháng 6/2004, Quốc vụ viện Trung Quốc đã thông qua “Quy hoạch phát triển năng lượng trung và dài hạn 2004 – 2020”. Một năm sau đó, Quốc vụ viện thành lập Tiểu ban chỉ đạo năng lượng nhà nước do Thủ tướng Ôn Gia Bảo đứng đầu, sau này là Văn phòng chỉ đạo năng lượng nhà nước.

Hội nghị Trung ương 5 khóa 16 của Trung Quốc nhấn mạnh, nước này “không lấy việc giành được tài nguyên dầu khí của nước ngoài với phạm vi lớn làm chủ thể chiến lược năng lượng”. Điều này theo họ, là không có lợi cho việc chuyển biến phương thức tăng trưởng kinh tế, có thể đưa tới căng thẳng về an ninh năng lượng quốc tế.

Tuy nhiên, trong một hội nghị khác, Thủ tướng Ôn Gia Bảo cũng nói: “nếu chính sách năng lượng của Trung Quốc không được xem xét từ góc độ toàn cầu, nếu không lợi dụng triệt để tài nguyên dầu khí của nước khác, thì đó cũng là chính sách không phù hợp với thực tế”.

Ảnh NYT

Cùng với ngoại giao nước lớn và ngoại giao láng giềng, ngoại giao năng lượng trở thành trụ cột thứ 3 của đối ngoại Trung Quốc trong thế kỉ 21. Trung Quốc xác định ngoại giao năng lượng “hỗ trợ cho hai trụ cột ngoại giao láng giềng và ngoại giao nước lớn”, ,và có mối quan hệ qua lại với hai trụ cột kia trong việc thực thi các mục tiêu.“Ngoại giao của Trung Quốc trong thế kỉ 21 sẽ là ngoại giao dầu mỏ”, cựu Ngoại trưởng Đường Gia Triền nói hồi đầu thế kỉ 21.

Trung Quốc chủ trương bên cạnh việc ra ngoài mua dầu, nước này còn cần ra ngoài đầu tư để đổi lấy cổ phần dầu mỏ. Nói cách khác, Trung Quốc chuyển từ “mua dầu bên ngoài” sang “ra ngoài khai thác dầu”.

Trung Quốc đã không ngừng tăng cường và củng cố quan hệ với các quốc gia dầu mỏ, giành sự kiểm soát trực tiếp sản lượng dầu nơi Trung Quốc đã đầu tư vào việc thăm dò khai thác. Năm 2006, riêng Tập đoàn Dầu mỏ và Khí đốt tự nhiên Trung Quốc CNOOC đã có 44 hạng mục đầu tư tại 18 quốc gia và khu vực có dầu, trị giá trên 7 tỷ USD. Tập đoàn hóa dầu Trung Quốc cũng đầu tư hơn 4 tỷ USD tại hơn 10 cơ sở khai thác dầu tại 6 quốc gia ở Trung Đông và châu Phi. Rải khắp từ châu Á, châu Phi, đến Australia, Tây Ban Nha… Trung Quốc đều có các hoạt động thăm dò dầu khí.

Nhà Trung Quốc học của Đức, ông Eberhard Sandschneider, GĐ Hội đồng đối ngoại Đức nhận xét, cứ nhìn châu Phi, Trung Mỹ và châu Á, nơi nào bây giờ cũng thấy Trung Quốc cũng tích cực tranh thủ chính phủ các nước thông qua tăng cường quan hệ thương mại, cung cấp viện trợ, miễn nợ quốc gia, giúp xây dựng đường sá, cầu, cảng…

Thậm chí, Trung Quốc đã cùng bắt tay với Nga và 4 quốc gia Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, và Uzbekistan thúc đẩy cơ chế hợp tác SOC, thu hút nhiều nước quan sát, trong đó có Iran. Thay vì chủ trương không liên kết, liên minh, Trung Quốc đã thiết lập nên cơ chế đối thoại thường niên về nhiều vấn đề, bao gồm cả an ninh. Năm 2006, SOC đã khiến thế giới xôn xao khi trở thành một CLB Năng lượng với các thành viên chiếm tới 25% trữ lượng dầu mỏ thế giới. Nói cách khác, Trung Quốc đã thiết lập được cho mình một cơ chế riêng về dầu mỏ, nơi người ta gọi là “OPEC và bom nguyên tử” song hành.

Nhiều chuyên gia đã gọi ngoại giao năng lượng của Trung Quốc là “ngoại giao vết dầu loang”.

Không đơn thuần chỉ phục vụ cho mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng, phát triển kinh tế, ngoại giao năng lượng đã trở thành công cụ, phương cách để Trung Quốc đạt được mục tiêu cao và xa hơn: tăng cường sự hiện diện, ảnh hưởng, ở ngay những vùng vốn thuộc sân sau của các cường quốc khác như Mỹ và Nga.

Việc này gắn chặt với chủ trương thúc đẩy khái niệm biên cương mới của Trung Quốc: một biên cương chiến lược vượt qua biên cương địa lý. Theo đó, không gian sinh tồn mới của Trung Quốc được đặt trên uy tín và tầm triển khai sức mạnh quân sự của nước này.

Không phải ngẫu nhiên mà thế giới lại được chứng kiến cuộc đua rót viện trợ cho châu Phi, hay những chuyến công du dày đặc của lãnh đạo các cường quốc tới các quốc gia dầu mỏ, cũng như động thái tăng vốn chi cho quân sự của các nước liên quan.

Có chuyên gia về các vấn đề quốc tế còn cho rằng, nhu cầu cấp bách về năng lượng hiện nay thúc đẩy một cuộc tranh giành ngầm ngầm nhưng gay gắt, ác liệt, được bao bọc bởi những bộ trang phục ngoại giao lịch lãm. Chỉ cần mươi năm nữa, người ta sẽ thấy rõ cái gì thực sự đằng sau vẻ lịch lãm ấy…

  • Phương Loan

Đón đọc bài 2: Biển Đông trong chính sách ngoại giao dầu lửa Trung Hoa
tuanvietnam.vietnamnet.vn